Essenziekte
De essenziekte, of officiëler de essentaksterfte, is een schimmelziekte die vrij recent, sinds 2010, de oorzaak is van een enorme uitval bij essen.
Geschiedenis
2010
Dit jaar wordt aanzien als de start van de opkomst van de essenziekte binnen onze contreien.
2023
In dit jaar werd er vastgesteld dat in onze regio 60 procent van alle essen is aangetast.
Voor velen is de essenziekte vergelijkbaar met de iepenziekte die massaal heeft toegeslagen in onze streken.
2026
Wetenschappers uit Engeland hebben een methode kunnen ontwikkelen waarmee ze het kiemproces van een es kunnen versnellen. Hierbij halen ze de embryo's uit de zaden en kweken ze op in een voedingsgel. Waar de es in de natuur vaak pas na 2 jaar kiemt gebeurt het nu al na 3 dagen. Het is geen behandeling voor de gevreesde essenziekte, maar het kan er wel voor zorgen dat ze de soort zich alsnog kan herpakken.
Geografisch
Deze schimmelziekte komt waarschijnlijk uit Azië en heeft ons bereikt via Noordoost-Europa.
De es is een veel voorkomende boom in de Europese bossen. Het kan een hoge boom worden die uitsteek boven de anderen.
Aantasting
Deze schimmelziekte infecteert de plant eerst via de bladeren, waardoor deze in zomer niet meer vitaal zijn. Langs de nerven van het blad bereikt de ziekte de twijgen, die ook volledig afsterven. Nog verder zien we dat de schimmel in de bast komt, deze sterf ook af en gaat afbladeren. Na 2 jaar zijn de bomen helemaal dood, en zal behalve enkele resistente bomen een ganse populatie plaatselijk verdwijnen.
Resistentie Es Plantlore
We zien wel telkens dat niet alle essen worden aangetast door deze schimmel. Men zou kunnen stellen dat men deze bomen kan vegetatief vermeerderen door scheuten te enten, maar ook daar schuilt een groot gevaar. Hierdoor verkrijg je genetisch identieke klonen die op langere termijn net zoals bij de populierenteelt vroeger voor enorme problemen kunnen zorgen.
Het beste blijft om te werken met zaden, al dan niet van de resistente soorten. Hier zit dan weer het nadeel dat de zaden essen een dubbele dormantie hebben. Om het embryo te kunnen activeren moeten de zaden eerst warmere periodes hebben, maar om de remstoffen bij de kieming af te breken moeten er ook koude periodes zijn.
Wat betekent dubbele dormantie bij zaden?
Dubbele dormantie is een term die gebruikt wordt in de plantkunde en heeft betrekking op zaden die twee verschillende vormen van rust hebben voordat ze ontkiemen. Dit fenomeen komt vaak voor bij zaden van bepaalde planten die in een uitdagende omgeving groeien. Het eerste type dormantie is meestal de fysische dormantie, waarbij de zaadhuid zo hard is dat het water en zuurstof niet binnen kunnen dringen. Het tweede type is de fysiologische dormantie, waarbij de embryo’s in de zaden nog niet volledig ontwikkeld zijn of in een staat van metabolische rust verkeren.
Essen hebben dus zaden die veel eisend zijn aan hun omgeving en het klimaat. In onze streken betekent dit dus dat de zaden vaak pas na twee winters in staat zijn om verder te groeien.
Door in het verleden veel te vaak gebruik te maken van klonen bij de teelt van populier, is deze soort zeer vatbaar geworden voor populierenkanker.
Deze dubbelheid in dormantie is een aanpassing aan specifieke omgevingsfactoren, zoals temperatuur en vochtigheid, die ervoor zorgen dat zaden niet te vroeg ontkiemen. Hierdoor kunnen ze wachten op de optimale omstandigheden om te groeien. Om dubbele dormantie te doorbreken, zijn vaak sluiten van water, temperatuurwisselingen en andere milieufactoren nodig die de zaadontwikkeling stimuleren. Dit mechanisme is cruciaal voor de overleving van vele plantensoorten in onvoorspelbare omgevingen, waarbij het ervoor zorgt dat zaden pas ontkiemen wanneer de kans op succes het grootst is.
Behandeling
Voorlopig is het niet mogelijk om de ziekte zelf te behandelen, maar er bestaan wel methoden om de verjonging en de veerkracht van de bomen te versnellen of te verhogen.
Versnellen van de kieming
Er is een methode ontwikkelt waarbij men de kieming tot 2 jaar kan versnellen. Hiervoor verzamelen ze de zaden in herfst en worden deze behandelt met bleekwater om ze schimmelvrij te maken. Vervolgens zal men de embryo's uit de zaden halen, een proces dat best wel snel kan verlopen. Tot wel 600 stuks kunnen zo op één dag klaargemaakt worden. Deze embryo's plaatst men op een agarbodem, waarna ze na enkele dagen al kiemen. Na een drietal weken zijn de essen al groot genoeg om te verspenen, zodat ze nog wat later weer naar de natuur kunnen terugkeren.
Oliver Hartman