Berk Plantlore

Naamgeving

Wetenschappelijke benaming : Betula

Familie : 
Geslacht :
Soortnaam :

Nederlands benaming : Berk

Engelse benaming : Birch / Beith 'bey'
Franse benaming :
Duitse benaming
Russische benaming : beryoza («берёза»)
Deze benaming staat in verband met het woord «беречь», wat zoveel betekent als veilig blijven.

Volksbenaming

  • Lady of the Woods

Het woord berk in al zijn soorten en gelijkenissen is afkomstig van het Proto-Indo-Europese woord bhereg, wat zoveel betekent als "schijnen", met dan weer de afgeleiden als wit en glanzen.

De berk wordt steeds gevierd op 11 april, deze verjaardag wordt ook wel Bereshchenye genoemd. Op deze dag ontwaakt de boom en wordt zijn sap naar boven gestuwd. Het lijkt dus de meest uitgelezen dag om berkensap en berkenknoppen te verzamelen om jou na een lange koude winter van voldoende vitamine C. te voorzien.

Geschiedenis

Na de IJstijd

Na de laatste ijstijd waren het de berken die het landschap bepaalden. In een klimaat waar er nog geen ruimte is voor echte woudreuzen, werd alles voorbereid door de bleekwitte stammen van de berk. Het zijn de pioniers die het land, de bodem en het microklimaat transformeren, waardoor er op korte tijd een totaal nieuw biotoop ontstaat. 

Germanen

De berk is de boom der wijsheid, maar ook de volledige boom, de bladeren, twijgen, zelfs het sap is gekend omwille van zijn geneeskrachtige en aansterkende werking. Voor de Germanen was de berk de boom van godin Freya, maar ook van Thor de dondergod. Volgens de Franse cultuurfilosoof Jacques Brosse is de berk bij de kelten en de Noordse volkeren een goddelijke boodschapper. De boom diende als medium, als poort  waarlangs druïden en sjamanen in contact traden met hun goden.

Kelten

De Kelten vereerden de berk omwille van de godin Bergha of Bridged, godin van de smeedkunst, waarzeggen, geneeskunde en dichtkunst. Op 1 februari vieren ze nog steeds de heilige Bridged van Kildare, godin van wedergeboorte, vuur en vegetatie.   

Ook bij verschillende rituelen werd de berk en dan voornamelijk de berkentakken vaak gebruikt. Zo maakt berkenhout deel uit van de 9 heilige houtsoorten die gebruikt worden bij de Belthanefeesten. 

De berk als poort naar de andere wereld

Toen de vrouw van Lugh, de keltische zonnegod in gevaar was en hoor overlijden werd voorspeld, waarschuwde Ogma, de god van poëzie, hun door de letter b in berkenhout te kerven.  

Het Ogham-Symbool van de berk bij de kelten is een naar rechts gerichte lijn. Dit leert ons dat bij de berk alles gericht is op de eerste nieuwe stap, deze stap is het begin van de vele noodzakelijke stappen  die moet zetten in het leven.

In de Keltische mythologie staat de berk ook symbool voor het begin, een herbegin en de zuiverheid. Het is ook de eerste boom van het Ogham, het Keltische bomen-alfabet. De berk wordt vooral geëerd tijdens Samhain, de Keltische oorsprong van wat we nu Halloween noemen. Samhain gaf het begin van een nieuw jaar aan, net wanneer de oude problemen door zuivering moeten verdwijnen. Zo was er het ritueel waarbij door bezems gemaakt van berkentwijgen, alle ruimten werden schoongemaakt. 

De berk is van alle bomen het meest in associatie met de Belthane feesten. Berk werd niet alleen gebruikt bij de grote vuren tussen de 8 andere soorten, maar ook als levende meiboom. Deze boom bezit een heel grote symboliek wanneer het om vernieuwing, nieuwe kansen, de lente, vruchtbaarheid en zoveel meer.

De berk, de eerste boom die in blad komt staat sterk in verbad met de lente en daardoor dan ook met de godinnen van liefde en vruchtbaarheid zoals de Noorse Frigg en Freya.

Romeinen

Volgens de middeleeuwse kruidenmeester Culpeper was Venus, en dan zowel de godin als de planeet, in sterke relatie met de berk.

Slaven

De Slaven aanzien de berk als de wereldboom, getuige hiervan is een oude spreuk. Vreemd genoeg maken de Slaven een onderscheid tussen recht groeiende berken die positiviteit teweegbrengen, terwijl de kronkelig groeiende berken enkel kwade sferen huishouden. Ze geloofden dat deze kronkelige berken door de Roesalki werden gekozen voor hun bijeenkomsten te houden. Vanwege de relatie tussen de Roesalki en de berken werden berken zelden dichtbij huizen geplant, het zou maar eens gebeuren dat ze hierdoor makkelijker kunnen binnenkomen.

“In the ocean-sea, on Buyan Island, grows a white birch-tree with its branches facing downwards and its roots facing upwards…”

Dat enkel kronkelig groeiende berken aanzien werden als negatieve en kwaadwillige bomen, ligt hem niet alleen in de legendes van de Roesalki. Uit onderzoek is gebleken dat berken, net zoals dennen gevoelig zijn voor misvormingen, wanneer deze op plaatsen groeien waar veel geomagnetische activiteit is.  Deze plaatsen staan algemeen gekend als plaatsen die een negatieve impact hebben op mensen.

Gelijkwaardig maar wel tegenovergesteld kennen de Slaven Bereginya, die ook wel de bewaarster 'The Keeper' wordt genoemd. De berk wordt als een geschenk van de goden aanzien om de mensen te beschermen, deze mensen vierden de berk voor Bereginya.

Semik

In verschillende Russische streken, worden er op Semik, dit is de 7de zondag na Pasen, jonge meisjes de bossen in gestuurd. Zij moeten dan op zoek gaan naar gekrulde berkentwijgen en binden deze samen met lintjes tot cirkels. Zij offerden eten, zoals geroerd ei aan de boom, en dansden er rond terwijl ze uitbundig liedjes zongen over liefde, schoonheid en de lente. Hierdoor vragen ze niet alleen het advies en het vertrouwen van de boomgeest , maar ook van  Roesalki aanroepen ze om antwoorden te krijgen op hun moeilijke vragen. De meisjes raken dus echt verbonden met elkaar en de berk. Dit ritueel wordt kumleniye genoemd, waarbij Kuma staat voor de beste vriendin die door berk aan het meisje wordt gebonden. Ze vroegen hierbij ook een goed verloop van de vriendschap, maar terwijl ze hun aanzicht wasten met berkensap hoopten ze tevens op schoonheid en gezondheid. Tot de vroege 20ste eeuw waren deze rituelen nog veel voorkomend in Rusland.

Slaven geloofden dat op Semik en het feest van de Heilige Drie-eenheid, onze overleden voorouders, en dan vooral de jonggestorvenen en de ongehuwden onze wereld nog eens kwamen bezoeken. Eénmaal hier, vestigden hun zielen zich in berken, waardoor mensen berkentwijgen gingen hakken om dan in huis of in kerken te plaatsen. Op deze manier konden de verlorenen nogmaals  deel uitmaken van het Aardse leven.

Het feest van de Heilige Drie-Eenheid, kort geformuleerd Trinity is de tijd van de Groene Roesalki, daarom wordt dit feest ook Rusalnaya genoemd. Zeker op deze tijd in het jaar waren de Roesalki zeer actief, en zoals eerder al aangegeven was dit steeds in de nabijheid van berken, meer specifiek van de kronkelige berken. Wanneer de Roesalki samenkwamen op de kromme, kronkelige of gebroken berkentakken maakten ze tijdens Rusalnaya vaak een in elkaar gevlochten schommel.  

Ook jonge meisje vlochten de berkentakken soms samen met gras, en lieten de krans een nacht buiten liggen. Was de volgende ochtend de krans los geraakt dan zou binnen het jaar huwen. Tevens heb je ook de huwelijkstraditie waarbij de bruid van haar krans twee gelijke kransen moet kunnen vlechten, zodat zowel de bruid als bruidegom eenzelfde krans hebben. Een andere gewoonte was om bloemenkransen naar een berk te gooien, bleef de krans hangen dan zou de jongedame weldra kunnen trouwen.
Een andere gewoonte na de feesten was om de krans in een nabije rivier te werpen: zonk hij direct, dan betekende dit een nabije dood, dreef hij snel naar de oever, dan zal het een uitgesteld huwelijk worden, een wegdrijvende krans voorspelde dan weer een nakend huwelijk. 

Kupala's nacht

Op Kupala's nacht worden er berkentakken in de muren van een schuur vast gemaakt waardoor heksen niet de kans krijgen om de koeien van hun melk te beroven of de dieren kwaad te doen.

Native American

Voor de oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika was de berk een zeer nuttige boom vanwege zijn hout, schors en ook vooral vanwege zijn geneeskrachtige werking.

Een indiaanse sage vertelt het verhaal van de halfgod Winabojo die op de hielen werd gezeten door de dondervogel. Hij kon nipt ontkomen door zich te verstoppen in een oude holle berk. De dondervogel streek neer aan de voet van de boom en zei: 'Winabojo, je bent gered. De boom bij wie je bescherming zocht, is ons bloedeigen kind, een godskind. Wie zijn heil zoekt bij de berk is onkwetsbaar.' Winabojo antwoordde: 'Zolang de wereld bestaat, zullen de mensen eerbied en dankbaarheid betonen aan de berk in ruil voor zijn goede gaven.'

Symboliek

Door zijn groeiwijze is de berk best wel een mysterieuze boom. Enerzijds heeft hij omwille van witte afpellende schors zeker een sierwaarde, en ondanks zijn meedeinende bewegingen tijdens een storm is het toch een taai, sterke boom. Weinig bomen kunnen zo goed met koude winters om, terwijl hij ook eenzaam en alleen in de volle zon de pionier kan zijn.  De berk is ook de eerste boom die bij het verdwijnen van de ijstijd ons landschap kleur gaf. 

  • boom der wijsheid
  • boom van de Bewaker
  • bescherming
  • nieuw begin/wedergeboorte
  • ontdekking
  • inspiratie
  • begrip
  • zuiverheid
  • Letter : B
  • Kleur : wit
  • licht
  • vitaliteit
  • vrouwelijkheid
  • Bruid/ongehuwde meisjes
  • vruchtbaarheid
  • Aarde

Het hoeft niet te verrassen dat de berk staat voor vernieuwing en ook in het Ogham-bomenalfabet als eerste staat. De berk is namelijk wat we een pioniersboom noemen. Wanneer er door houtkap of een storm plots weer licht op de bodem komt zal de berk één van de eerste bomen zijn.  Ook de schors die door middel van de witte kleur een zonwerende werking heeft, bladert regelmatig af waardoor hij zichzelf steeds blijft vernieuwen.

De witte schors staat niet alleen voor vernieuwing maar voor het licht, wat dan weer gerelateerd is aan vuur en uiteindelijk ook de zon. Ook praktisch gezien was berkenhout ook gewoon het meest en het makkelijkst te gebruiken hout om een vuur aan te krijgen.

De kleur wit staat ook in verband met een de poort naar de andere wereld. Bekijk het een beetje, zoals mensen die terugkeren uit een bijna-doodservaring en dan aangeven dat ze een wit fel licht gezien hebben. 

De berk staat ook symbool voor zuiverheid, een kenmerk dat we zowel in de reinigende werking van het berkensap vinden, en in de witte kleur van de stam. Maar zuiverheid duidt ook weer op zijn groeiwijze als pioniersboom, welke obstakels je ook tegenkomt in jouw leven, het is altijd mogelijk om terug te keren naar de berk, die symbool staat voor een zuiver nieuw begin. Zuiverheid begint bij het loslaten van slechte oude gewoontes of verkeerde personen die negativiteit brengen. Soms moet je net als in een bos, de storm laten passeren en opnieuw beginnen. 
Maar ook na een koude donkere winter, waarbij we ons meestal tegoed gedaan hebben aan de deugden van het leven van de feesttafel, is berkensap een goede manier om ons lichaam te zuiveren.  De natuur geeft ons wat we nodig hebben op de eerste dagen na de lange duisternis, de komst van het licht en zuiverheid in zowel geest als lichaam.

In sommige Slavische landen is het de gewoonte om bij het verpotten van de planten er steeds een laag aarde van bij de berk bij te doen. Op deze manier tracht men door de zuivere binnen te brengen het huis te zuiveren na de donkere winter.

Wit

In tegenstelling tot de eik, die mannelijkheid uitstraalt, toont de berk eerder haar vrouwelijke kant. Voornamelijk bij jonge dames was de berk hun lievelingsboom, maar ook oudere vrouwen bezochten haar om hun hart eens bij te legen. Jonge bruiden adviseerden de berk bij vreugde en verdriet, leunend tegen de boom, terwijl hun tranen droogden, vervulde hun hart zich weer met hoop en liefde. Dat hoeft misschien niet te verbazen, want diegene die geloven in de energie en de spiritualiteit van bomen, beweren steeds dat de berk zeer veel positieve energie uitstraalt. Dit zorgt er ook voor dat de berk steeds gebruikt wordt bij rituelen en offerandes ter ere van vrouwelijke goden of wezens. Dit gebruik valt vreemd genoeg over de ganse wereld waar te nemen, of de goden nu Shiva, Maria of Rusalki noemen.

In verscheidene ritualen die gebaseerd zijn op verzorging, genezing en relaxatie is de berk een belangrijk onderdeel. Met haar vrouwelijke charme bevordert deze boom de creativiteit en succes.

De berk staat bij vele volkeren bekend als 'the tree of the keeper' wat ons dan bij de symbolische beschermende symboliek brengt. Zeker de twijgen die gebruikt werden tijdens Trinity-rituelen beschikken over een beschermend karakter. Zo worden ze onder daken aangebracht om het huis te vrijwaren van bliksem, storm en hagel. Berkenzaad dat is toegevoegd aan plantenzaden, zorgt ervoor dat deze groenten of granen geen last krijgen van insecten of knaagdieren. In vele culturen biedt de berk ook bescherming tegen het kwaad en zijn demonen in alle facetten.

Crowns of birch twigs were placed upon cows’ horns, so that cattle would be healthy and yield healthy offspring. Western Slavs placed a birch broom next to a new mother’s bed or a newborn baby’s cradle as a protective charm.

Samengevat : De berk is een boom met een zekere dualiteit in zijn symboliek, het is de poort naar her rijk van de Doden, de boom van demonen en kwaadaardige nimfen, maar evengoed de boom van de vruchtbaarheid en talloze godinnen. In de ganse wereld is het misschien wel de boom die het meest gebruikt wordt bij rituelen en feesten. 

Positief

Sommigen geloven dat wanneer je een berk naast uw huis plant die het kwaad verjaagt en het huis beschermd tegen blikseminslagen. Telkens wanneer er een nieuw kind in huis kwam werd er een berk geplant. De berk werd de geluksboom genoemd bij de Slaven omdat hij de nachtmerries blokkeert bij kinderen

“There is a tree that stops the scream
[poor sleep in small children], sets up the light, and cures the ill.”

Negatief

Anderen waren dan weer zeer angstig om een berk naast hun huis te planten omdat de boom veel tranen heeft, en de bliksem er weer regelmatig inslaat.
In Polen dacht men dat een berk de doorziek is van vele vrouwelijke kwalen en dat de uitstulpingen op de stam veroorzaakt worden door de vervloekingen.

In Noord-Rusland was de standplaats van een berk zeer kwaadaardig en zeker geen plaats om een huis op te bouwen. Tezelfdertijd werd berk naast een huis geplant om de familiale rijkdom te versterken. Tevens zorgden berkentwijgen bij de bouw van een huis voor een goede gezondheid bij de toekomstige bewoners.

. Birch branches were stuck in the ground in the field in order to receive a good harvest. Birch log was buried under a threshold of a new stable, so that horses would be “healthy and fertile”. Cradles were made out of birch wood or twigs, for this tree would protect the child from illness. Tying a red ribbon around a birch trunk would protect one from the “evil eye”.

Religie

Christendom

De berk is zowel gezegend door St. Pyatnitsa voor de bescherming tegen de duivel, als door de bescherming van Moeder Maria en het jonge kindje Jezus bij storm weer. Zij werden dan ook de patroonheiligen van de berk. In de streek van Oost-Polesje wordt de legende verteld dat dat alle berken dochters zijn van de eerste mens op Aarde, door hun vlechten geraakten ze vast aan de grond verstrengeld. Ook wordt er verteld dat de berk, in tegenstelling tot de vlier, niet wou gebruikt worden door Judas Iscariot als boom om zich aan op te hangen. Uit angst voor het voorstel werd de schors van de berk wel volledig wit.

Feest van de Heilige Drie-Eenheid

Alle kerkelijke feestdagen die plaatsvinden tijdens de lente, hebben vaak berkentakken in hun rituele gebruiken, telkens dan met de symboliek van de wedergeboorte en zuivering. Op het feest van Trinity, het feest van de heilige drie-eenheid, waren kerken en altaren steeds gedecoreerd met twijgen van berken. De gelovigen gingen er vanuit dat de berk er geen probleem mee zou hebben wanneer ze takken zouden knippen ter ere van deze speciale feestdag. Wanneer de festiviteiten over waren, werden de takken ritueel in de nabij beken en rivieren aan de stroming gegeven. Het gebruik van de berk bij deze rituelen ligt hem ook in feit dat de berk zowel aanzien wordt als een poort naar de andere wereld 'de dood' als het gegeven dat het de boom is van de vruchtbaarheid. Je zou kunnen zeggen dat hij met deze eigenschappen de perfecte boom is voor de Zoon, de Vader en de Geest.

Vroeger geloofde men dat als je op de dag onder een berk een wens doet, deze zal uitkomen. Jonge meisjes die Trinity in de schaduw van een berk doorbrengen, zouden binnen het jaar getrouwd geraken.

Vasten periode

Iedere zondag tijdens de vastenperiode worden er 7 berkenstammen verzameld, om op Goede Donderdag te dienen in de bereiding van het magische 'Donderdag's Zout'. Dat is een overblijfsel van de Slavische Folklore waarbij men het huis zuivert en bescherming afdwingt.

Fantasie en Magie

 

De berk als meiboom

Zoals reeds beschreven staat de berk symbool voor wedergeboorte en vernieuwing, maar ook voor het zuiveren van de ziel, dus vervolgens dan weer het loslaten van het verleden. Omwille hierdoor wordt de berk, dan wel onder de benaming van meiboom vereerd en versierd in verschillende landen en streken.  Mei is de maand bij uitstek voor het jonge leven en het opnieuw herstarten van de cyclus. Behalve de berk was ook alles rondom de meiboom, tot de feestvierders versierd in het wit, wat dan ook weer symbool staat voor nieuw leven.

Baba Yaga

Keer je rug
naar het
bos,
je voorkant
naar mij

In de Slavische landen is er een grote aanbidding voor Baba Yaga. Zij is een oud vrouwtje met magische krachten die woont in een speciale hut op kippenpoten in een berkenbos.

Ze veegde haar sporen ook steeds weg met een bezem gemaakt uit berkentakken. 

Verder in de Slavische landen geloofden ze ook dat heksen hun melk haalden uit de berk en ook de typische heksenbezem was uit berkentwijgen gemaakt.

De Slaven van vroeger schreven berichten aan de woudgeesten Leshi en Vodyanoi op berkenschors en nagelden deze aan een boom. Zo wensten ze in de gratie te komen en trachten ze een verloren gewaand dier weer te krijgen.

Een wit paard verkregen door Chort, een Slavisch demoon vergelijkbaar met de duivel, veranderde al snel in gekronkelde berkentwijgen. En ook het door hem gemaakte brood transformeerde in een berkenstam.

Algemeen werd in de Slavische landen geloofd dat wanneer een vrouw door een demoon was bezeten deze tijdens haar hysterische aanvallen tegen een berk moest geduwd worden als behandeling.

Ghillie Dhu

Met zijn donkere haren en wild voorkomen, lijkt hij niet de meest sympathieke persoon om tegen te komen in een bos, toch blijkt hij vaak verloren gelopen reizigers en kinderen op de juiste weg te helpen. De meeste ontmoetingen dateren van eind de 18de eeuw, en later bleef het beperkt tot enkele zeldzame passages. Men zou hieruit kunnen afleiden dat de legende gebaseerd is op een effectief levend persoon, maar we weten al langer dat ook echte legendes kunnen verdwijnen wanneer mensen er niet langer geloven.   

Bannik

In de Slavische mythologie is de Bank de geest van het badhuis, of meer in de hedendaagse tijd, de badkamer of de wellness-ruimte. Hij beschikt over een zeer typerend uiterlijk, namelijk een naakte oude kleine man met lang grijs haar en een lange baard waarbij zijn lichaam plaatselijk bedekt is met berkenbladeren. In vele verhalen kan hij ook van lichaam en vorm veranderen, tot zelfs een steen of steenkool, zolang het maar in verband staat met zijn woonplaats namelijk het badhuis. Deze Slavische badhuizen hebben veel weg van saunas zoals wij ze nu kennen, we herkennen dus steeds een aparte kleedkamer en een stoomruimte. Het was ook de kamer waarin rituelen doorgingen maar ook bevallingen, het was dus een omgeving die gevuld was met levensenergie.

The bannik was saved for the third or fourth firing, depending on custom. The bannik might strangle someone or even pour boiling water over them if they interrupt him while he is washing. A number of rites were carried out to maintain the happiness and tranquility of bannik. The most frequent ones happened during the steaming or firing, which was designated for the spirit itself, or when the banya (bathhouse) was put to sleep. Offerings of soap, water, and fir branches were left, and the ceremony concluded with an official thank you said out loud. Since the bannik was frequently held accountable for all mishaps that occurred within the bathhouse, it was thought that the spirit had been offended in some way when the building burned down. When a banya was rebuilt, a black hen would be suffocated, left unplucked, and buried beneath the threshold of the building as a way of placating the bannik. At the conclusion of the ritual, the participants would bow, retreat behind the threshold, and recite the relevant incantations. Among Slavic peasants, the banya was viewed as a transitional area and hence unclean or potentially dangerous from a spiritual standpoint. Even so, the majority of births took place inside the banya, and it was thought that until a child was born within the territory of the bannik, the bannik was neither truly happy nor settled. The bannik possessed the gift of prophecy. He was consulted by standing with the back of one to the half-open bath door. If things were going well, the bannik would pat someone on the back; if not, he would use his claws to attack

"Circle plowing of the graves"

Bij dit ritueel wordt al de ruimte en sfeer rondom een begraafplaats gezuiverd aan de hand van berkentwijgen, bezems en kransen. Alles wordt hiermee schoongeveegd en gereinigd, waarna de takken in de grond rondom achterblijven. 

De mensen die Baba opzochten hadden steeds haar magie nodig voor een nieuw begin, of voor het verdwijnen van oud kwaad. Hier zien we dus weer de symboliek van opschonen en herstarten.

Rituelen

De berkenbezems konden dan weer oude energie wegvegen, maar zij konden ook boze geesten uitdrijven. Lange tijd geleden werden berkentakken ook gebruikt voor een oude rite om de gemeenschap te beschermen. Er werd dan met berkentakken op de grenspunten, wegen en paden rondom een dorp geslagen om de boze geesten af te schrikken.

Funerair

Bij de Slaven is er de traditie om berk te gebruiken bij de laatste rustplaats van een overledenen. Zo wordt de kist gedecoreerd met berkentwijgen en bladeren. Ook werd het hoofdkussen vaak gevuld met berkenbladeren, een gebruik dat we ook zien om mensen die lijden onder een vervloeking sneller hiervan te verlossen. Soms zien we hier ook dat berken op begraafplaatsen vaak geplant werden.

Huwelijk

In Oost-Europa worden berkentakken op de huwelijkstaart geplaatst, zodat ieder die ervan eet, over een goede gezondheid kan beschikken. In Noord-Rusland werden berkentwijgen gebruikt bij een soort van zuiveringsritueel. In de sauna 'banya' werden de twijgen in de muren en plafond gestoken, en ook de weg naar de deur werd geveegd met een berkenbezem.  Berkenkransen versierden niet alleen de sauna maar ook het dak ervan, terwijl de sauna werd warm gestookt met berkenhout.

Liefde en passie

In liefdesrituelen werden naar het Oosten groeiende takjes, ontbladerd en geplaatst waar de andere persoon vaak voorbij wandelt. De berkenbladeren van dezelfde twijg werden gedroogd dicht tegen het hart bewaard. Wanneer de andere persoon op bezoek kwam werden de bladeren zonder medeweten toegevoegd aan zijn of haar melk.

In Polesië, een gebied waarmee vroeger het moerassige Russische laagland werd aangeduid, gebruikten meisjes berkentakken wanneer ze een jongen wouden verleiden. Hiervoor namen ze een tak van een berk die naast een eik groeit en wandelde hiermee rondom de jongen. Vervolgens moest deze niets vermoedend een drankje nuttigen waarin de schors van de berk in verwerkt was.

 

Berkentwijgen wordt vaak gebruikt voor vruchtbaarheid en passie, en dan zeker niet alleen bij nutsdieren, maar ook bij jonge mensen die wat extra stimulans kunnen gebruiken.

Genezing en gezondheid

Quasi alles van de berk wordt gebruikt bij genezing of herstelling, en met alles wordt echt alles bedoeld. Denk maar aan het sap, de knoppen, de schors tot zelfs uitstulpingen op de stam en de zwammen rondom. Mensen die gekweld werden door gezondsheidsproblemen ondergingen de slagen van berkentwijgen die tijdens de feesten in de kerk gewijd werden of deel uitmaakten van de rituelen. Infusies uit bladeren, knoppen en knotsen helpen meerdere ziektes behandelen, terwijl berkensap instaat voor zuivering en verjonging. Zeker in de lente dronken de jonge dames veel van het berkensap en wasten ze hun haren ermee als een echt zuiveringsritueel.

In de Slavische culturen was het de gewoonte om jonge zieke kinderen tussen gevorkte berkenstammen te laten wandelen, waardoor alle kwalen werden geabsorbeerd.

“I throw my chest toad [a folk name for tuberculosis]
under a birch bush,
so that my chest
no longer pinches or hurts”

Een ziek persoon slaan met berkentwijgen werd hulpzamer geacht dan het advies van een arts. Ziektes en kwalen werd ook overgedragen aan een berk, en wanneer een moeder het badwater van haar ziek kind onder een berk uitgoot, samen met het uitspreken van de spreuk links, werd het kind genezen.

Soms werden berkentwijgen ook als kroon aan de boom zelf gevlochten, wanneer de zieke persoon hieronder bleef zitten. Pas wanneer de zieke genezen was, werden de twijgen weer losgemaakt.
Wanneer er in de streek Mazovia in Polen iemand aan malaria leed, moest deze aan een berk schudden terwijl volgende spreuk werd uitgesproken.

“Shake me
like I shake you,
and then
let go of
me.”

Geografisch 

Duitsland

In Duitsland kent men een oud volksgebruik waarbij men op Walpurgisnacht op de drempels van huizen kleine berkenboompjes plaats. De heksen die het huis wouden betreden moesten eerst alle blaadjes van de berk tellen. Dat was een langdurig karwei aangezien de berk al volop nieuwe blaadjes had, waardoor de heksen ook in de ochtend nog aan het tellen waren, maar doordat er een nieuwe dag aanbrak hadden ze geen macht meer. Tevens werden er berkentakken in mest-en composthopen gestoken, zodat net deze bronnen van voeding en vernieuwing niet aangetast geraakten. 

Verder zien we in Duitsland, in de streek rond Marburg, een ritueel dat doet denken aan de spijker-voddenbomen. vroeger liepen er groepjes mensen met jicht net voor zonsondergang naar een plaatselijk berkenbos. Daar kozen ze er voor zichzelf een boom uit en zeiden ze de volgende spreuk 'Hier sta ik voor het oordeel van God en ik knoop al mijn jicht in deze boom. Alle ziekte in mijn lichaam zal in deze takken van de berk verdwijnen.' Er werd een knoop in een berkentwijg gelegd waarna ze driemaal 'In de naam van de Vader' zeiden om zo het ritueel te beëindigden.  Alle hoop op de genezing van jicht werd dus de verantwoordelijkheid van de berk en de natuur.

Engeland

In Engeland bestond  vroeger de gewoonte om kerken en huizen met Pinksteren te versieren met berkentakken. Het frisse groen symboliseert het nieuwe leven, het geritsel van de blaadjes de heilige geest die neerdaalt op de gelovigen.

Schotland

Rusland

Rondom Rusland had men dan weer de gewoonte om op de donderdag voor Pinksteren al zingend en fraai versierd in processie door de bossen te lopen, om jonge berkenboompjes te gaan kappen, waarna de boompjes in een vrouw werden verkleed . Na een groot dorpsfeest werd de boom bij iemand thuis neergezet als een gast voor de komende pinksterzondag. Op die dag werd de aangeklede boom in een riviertje geworpen, als symbool voor de stroom van het leven. Door heel Rusland waren alle dorpen bezaaid met deze berkenboompjes. Overal stonden ze langs de wegen en in de huizen en zelfs de spoorrails werden afgedekt met berkentakken. Ten slotte werd het mooiste meisje van een dorp op pinkstermaandag met berkenbladeren bedekt en het dorp rondgedragen.

 In de folklore van de Schotse Hooglanden geloofde men onvruchtbare koeien die men hoede met een berkentak vruchtbaar kon maken, en dat wanneer men dit deed bij een zwangere koe, deze een gezond kalf op de wereld zou zetten.

Scandinavië

Zeker in de Noordelijke gebieden waar vele sagen en legenden ontstaan zijn en samenhangen met het overleven in de natuur is de berk zeer belangrijk. In deze streken vindt men ook nog enkele echte oer-berkenbossen, maar ook in de moerassen vindt men struikvormen terug. In Finland geloofde men dat de wereldgeest in de vorm van een adelaar woont op de top van een berk. Hier is de verering van de berk zo groot dat het zelfs de nationale boom van Finland is.

De Finse folklore en mythologie staat voor een groot deel beschreven in de Kalevala. Hierin staat genoteerd hoe Vainämöinen, die behalve toverzanger ook de schepper van de wereld is, de berk als enige boom niet omhakt. Hij aanziet de berk niet als enkel maar nuttig voor de mens, maar vooral als zeer nuttig voor de natuur zelf. Ook bij de Finnen leefde het beeld dat de berk een toegangspoort was tot de wereld van de goden en de bijkomende krachten.

In Scandinavië trokken op de eerste meidag jongens met berkentakken al zingend en vioolspelend rond doorheen de straten. Op deze manier dwongen ze een mooie zomer af, een zomer met een  rijke oogst en de zegen van de natuur. Tijdens hun bedeltocht kregen ze eieren en andere zaken van de bewoners. Indien de jongens genoeg in hun mandje kregen, dan werd boven de deur van het huis een berkentak opgehangen om dat huis te voorzien van voorspoed en nieuw leven.

Siberië

Ook hier is de berk een heilige boom, volgens de Siberische volkeren huist er zelfs de geest van een rijpe vrouw in de berk. Wanneer je van haar melk drinkt vertienvoudig je jouw kracht.

Plaatsnamen

De benaming berk en birch komt heel veel terug in namen van steden, dorpen en streken. Zo kent men in het Verenigd Koninkrijk steden als Birkenhead en Berkhamstead.  Ook afleidingen van het woord 'silver' en 'zilver' die dan verwijzen naar de schors komen vaak voor. 

Verenigd Koninkrijk 

  • Birkenhead
  • Birkhall
  • Berkhamstead

Nederland

  • Berk
  • Berkhoek

Kunst

Literatuur

Andrew Lang

Andrew Lang is een Schots schrijver uit de eind 19de eeuw, die voornamelijk bekend geraakt is vanwege zijn gedichten en verhalen met als thema's folklore en magie. In zijn bundel 'The Red Fairy' vinden we het verhaal terug over de wondermooie berk. 

 The Wonderfull Birch 

While searching for her stray black sheep in the woods, a woman comes across the path of a witch who turns the woman into a sheep. The witch then disguises herself as the woman and returns to the house where woman’s husband and daughter live. The witch convinces the husband to slaughter the sheep to prevent it from wandering again. Their daughter weeps, but her mother (still a sheep) tells her not to eat of her flesh once she is slaughtered and to bury her bones at the edge of the field. The father slaughters the sheep and the witch makes soup from the meat and bones. The daughter buries what’s left of her mother in the field and a birch tree grows from the bones.

The witch hates her new step-daughter, but eventually her and the husband have a daughter of their own. One day a king declares that a festival is to be held for three days. The step mother sets the girl an impossible task, threatening to devour her if she is unable to complete it before they return from the nights festivities. The girl weeps over the birch tree, and the spirit of her dead mother completes her task for her and sends her off to the feast in beautiful garments—the prince falls instantly in love with the maiden.

As they dine the witches daughter gnaws bones under the table and the prince, thinking she is a dog, boots her so hard he breaks her arm. The beautiful sister flees before her family can return home to find her missing, but her ring is stuck on the palace door handle which the prince has spread with tar. The next two nights go the same way, with the prince breaking the witches daughters leg on the second night and dislodging her eyeball the third night.

The beautiful girl loses her bracelet, then her golden shoe in the tar the prince spreads to trap her. The prince wishes to marry the woman who will fit the lost items, and the witch forces her ugly daughter into them. However, when the prince discovers who the real bride is, they throw the ugly sister across a river to act as a bridge so they can escape the clutches of the witch.

Het oorspronkelijke verhaal is nog iets langer, maar alle elementen, personages zijn aanwezig.  

Films

The Birch

The Birch is een horrorfilm uit 2016 van Ben Franklin en Anthony Melton die het verhaal vertelt van een gepeste jongen, die na het overlijden van zijn grootmoeder steun krijgt vanuit onverwachte hoek.

Literatuur

's Scheemans roede en 's boden staf,
't heidens recht- en vredeteken,
esschen hout en was 't, noch eeken:
't was uw' berken borst, die 't gaf...

Schald, die wijsheid wist, hij nam,
eer hem pergamenten blaren,
of papier,
berijmbaar waren,
uwen bast, o berkenstam.

't Schamel daaglijksch-broodgenot
spaart de berk u, bezembinder.

 

Guido Gezelle

Zeker in de Slavische folklore vinden we vele liedjes en ballades over berken. Een volksliedje uit Wit-Rusland vertelt het verhaal over een berk die groeit op het graf van een bruid die vergiftigd werd door haar aanstaande schoonmoeder.

Muziek

 

De IJslandse zangeres Björk betekent vanuit de Scandinavische talen berk.

Gebruik

De berk heeft zeer zacht sterk en zwaar hout, wat het bruikbaar maakt voor stelen, speelgoed en werkmateriaal. Zo werd het toegepast in de katoenindustrie als spoel en bobijn, maar werden kinderbedjes ook van berkenhout gemaakt. In 1842 noteert J.C. Loudon in zijn 'Encyclopedia of Trees and Shrubs' al dat de Schotten berkenhout voor quasi alles gebruikten. Het heeft er natuurlijk ook mee te maken dat berken zeer algemeen voorkomen in de Schotse Hooglanden. Belangrijk hierbij is natuurlijk dat berkenhout gebruikt werd voor het stoken van whiskey en het roken van de ham en haring.

Vuur

  • geurig
  • aanmaak
  • basis voor houtskool
  • lont/fakkel

Verzorging

  • berkenroede in sauna
  • stimuleert doorbloeding
  • zuiveringsritueel/banya

Bushcraft

  • dakbedekking
  • bed : matras/vulling

Papier

  • Papierberk
  • Betula papyrifera

Berk Geneeskracht

  • thee
  • vochtafdrijver/nierstenen
  • bloedzuiveraar
  • tegen jicht en reuma
  • diuretisch/antiseptisch
  • huid verzorgend
  • spierverzachtend

Bezems

  • Baba Yaga
  • zuiveren/schoonvegen van ruimten
  • heksenbezems

Berk eetbaar

  • berkensap
  • lentesoep
  • eetlust-opwekker
  • berkenwijn /gefermenteerd sap

Meer info

Bezoeken